مهرداد اوستا

بي‌ترديد در ميان سخنوران روزگار، از طلوع شعر دري كه با سلطان شاعران، رودكي سمرقندي آغاز مي‌شود تاكنون كمتر شاعري به روزگار خويش به نام و آوازه‌اي همچون شهريار دست يافته است.

تحقيق در احوال و آثار شاعران بزرگ به روشني اين معني را نشان مي‌دهد كه هنر‌ناشناسي و عدم آگاهي زمانه به اصالت كلام، رقت معاني و قدرت ابداع آنان، نامشام را در پرده‌اي از ابهام، ترديد و گمنامي پنهان كرده است و بسا كه آنان با وجود خلاقيت‌اي شگفت‌انگيزي كه در آثارشان، همچون مثل سائر به تمثيل آمده است، كمتر تحسيني و آفريني از زبان كسي به همة عمر شنيده باشند و بسا شاعر كه بدين قول دل شادمانه كرده است كه:

خوشا حالت خوب مرد سخن                    كه مرگش به از زندگاني بود

درين ميان به گواهي تذكرة حال و نقد آثار شاعران بزرگ، اگر بخت با استادي سخنور يار مي‌آمده است و ممدوحي كريم و سخن‌دان، وي را در كنف حمايت و ذيل عاطفت به ياري برمي‌خاسته است، از جمله نوادر بوده است چه آنچه، پادشاهان به غرور سلطنت و خوشامدگوئي چاپلوسان بي‌هنر و سخن‌ناشناس، انديشه‌هايي محدودتر از آن داشته‌اند كه به لطف كلام و وسعت معني در آثار خداوندان سخن راه يافته باشند و در اين پرده كه خاصه اهل درد است بار پيدا كرده باشند و هرگاه پادشاهاني يا اميراني همچون برخي از اميران ساماني، غزنوي، سلجوقي و بجز اينان را اقبالي به هنر و تحقيق و دانش بوده است، بيشتر به بركت وجود وزيران خردمند و مصاحبان دانشوري بوده كه توانسته‌اند با صلات و نواخت، دانشمند و يا شاعراني را به آوازة بلند برسانند. همچنانكه رودكي به پرورش خواجه ابولفضل بلعمي، موخ، مفسر و محقق نام‌آور عصر سامانيان به قامي كه شايسته ان بود برسيد؛ هر چند از اين شاعر بزرگ، و شاعراني همچون شهيد بلخي، بوشكور، لبيبي، كسائي، مرادي، مصعبي و بوطاهر خسرواني به سبب تعصب دست نشاندگان خلفاي عباسي بجز ابياتي چند بر جاي نمانده است.

بر اهل ادب پوشيده نيست كه غزل از دوران سعدي و حافظ به اين طرف، معمول‌ترين و محبوب‌ترين نوع شعر بوده است و جز شاعران شيوة هندي كه به غزلي با حال و هواي ديگر دست يافتند و جايبحث آن در اينجا نيست، مي‌توان به جرأت گفت كه از قرن هفتم تا دورة معاصر هيچ غزلسرايي ظهور نكرده است كه بتوان در صميميت عاطفه و احساس او ترديد نكرد و او را از بار تأثير غزل سعدي و حافظ مبرّا دانست.

چنين استكه گذشته از غزلهاي استثنائي مشهور، مانند غزل «كي رفته‌اي زدل كه تمنا كنم ترا» از فروغي بسطامي، يا غزل «طاعت از دست نيايد گنهي بايد كرد» از نشاط اصفهاني، يا غزل «غمت در نهانخانة دل نشيند» ازطبيب اصفهاني، يا غزل «چون نور كه از مهر جدا هست و جدا نيست» از عبرت نائيني، در مجموع كار هيچ شاعري را نمي‌توان پذيرفت.

اوايل تابستان 51 بود كه از طرف استاد شهريار شاعر معروف از مهدي اخوان ثالث دعوت شد تا در شبهاي شعري كه از سوي انجمن شهريار در تبريز برگزار مي‌شود، شركت كند. بليط رفت و برگشت هواپيما هم ضميمه‌ي دعوتنامه ارسال شد. آن زنده‌ياد از اين دعوت استقبال كرد و تصميم گرفت به وقت و به موقع، به گفتة خود (به هنگام جاي موعود و ميقات» حاضر باشد وتصميم بر اين گرفت، علاوه بر شعرخواني، رساله‌اي را هم كه در باب «تعريب و تفريس» فراهم آورده بود در آن محفل ارائه كند. در بين (؟) رساله از سرنوشت واژه‌هايي كه از عربي به فارسي و برعكس از فارسي به عربي وارد شده‌اند به تفصيل سخن به ميان آمده و تمامي آن بر روي ورق‌هاي ريز و درشت متعدد، از روي بياض پاكت سيگار گرفته تا برگ‌هاي تقويم روميزي، يادداشت شده بود. طبق معمول قرار شد كار ثبت و به سامان آوردن آن اوراق پراكنده را من به پايان آورم كه همه‌ي آنها را در عرض دو سه شب به خطي خوانا در دفتري گرد آورم و فكر مي‌كنم در حال حاضر در كتابخانه‌ي آن زنده‌ياد موجود باشد.

قرار شد در صورت خستگي و اين رساله را از سوي او در آن كنگره بخوانم. چون از من خواسته بود به همراهش به تبريز بروم. ضمناُّ قرار شد [د]و سه روزي مانده به سفر به اتفاق سري به بازار كويتي‌هاي آبادان بزنيم تا هديه‌اي در خور براي شهريار بخرد و به ارمغان برد. عصر يكي از همان روزها ماشين اداره‌ي تلويزيون را براي آوردن آن عزيز به اداره، به خانه‌اش فرستاديم.

دكترغلامحسين يوسفي

ترجومه : عليرضا ذيحق

" شهريار " ين شعر لريندن ترتيب وئريلميش بالاجا بير مجموعه ، 1308 – نجي گونش ايلينده ، ايلك دفعه اولاراق جيبي قطعينده چاپ اولدو و چوخ چكمه دن اونون ايكينجي چاپي 1314 – نجي ايلده  يئني دن ياييلدي.

بو مجموعه ده شهريارين " كؤينه يين قوخوسو  ،  بير گئجه "قمر " له  ، منيم شهريار ليقيم ، يانيب ياخيلماق ، شاعيرانه مسافرت " و بير سيرا بئله نكي گؤزل وآخيجي شعر لري وار ايدي و استاد ملك اشعراء بهار ، ديوانا يازديقي قيسا جا مقدمه ده ، شهرياري ائله بير جوان تانيتديرير كي " دولغون استعداد و يوكسك قريحه سي " واردير و " سئويملي يئني بير سبك " ايله "چوخ ياخشي و عالي گله جه گي "  اولا جاق دير.

بو ايل لرده شهريار " طب " فاكولته سينده دانيشجو اولوب گنج ليك ايل لريني كئچير تسه ده ، اونون شعري اؤز تأثير قووه سي له بؤيوك ادبياتچي لارين نظريني جلب ائديري. ايل لر اؤتوري و بالا – بالا "شهريار" تخلصي اونون حقيقي آدي سيد محمد حسين بهجت تبريزي ني بوسبوتون اؤز تأثير دايره سينه آليب شهريارين شعري و آدي ديل لر ازبري اولور. اونون چوخ جيلد لي و حجم لي ديواني ، نئچه يوللار چاپ اولار كن عؤمرونون سونونا جان ( 1285- 1387) چوخ آدلي و آد سان صاحيبي ايدي.

... مرحوم شهريار از نظر قدرت تخيل بخصوص خيالپردازي رمانتيك و نيز از نظر وسعت احاطه بر مقدار زيادي لغات و عبارات مستعمل فارسي نه تنها در بين شاعران كلاسيك امروز بلكه در ميان گذشتگان هم انصافاُّ بلانظير و ممتاز است. وجه امتياز ديگر شهريار اين است كه ايشان به عنوان نخستين شاعر سنتي معروف و محبوب ايران، تحول انقلابي در شعر امروز را كه به سالاري و هنرداري نيما يوشيج بود، اگر چه در دايرة محدودي پذيرفته‌اند، اما همين پذيرش در مدار بسته كه همراه با سرودن  اشعاري از قبيل «اي واي مادرم» و «پيام به انشتين» و «نقاش» و غير هم بوده در پيشبرد كار تحول بسيار مؤثر افتاده چنانكه مي‌توان گفت اگر ايشان فداكاري و پيشقدمي نمي‌نمودند بسياري از اساتيد رسمي و اسمي ديگر جرأت پا گذاشتن در اين دايرة آتشين كه از قضا براي همه گلستان خيال نگشته، نداشته‌اند.

سال 1308 شمسي بود كه مجموعة كوچكي از شعرهاي شهريار به قطع بغلي در تهران به چاپ رسيد و ديري نگذشت كه به سال 1314 ش. چاپ دوم آن انتشار يافت. دراين دفتر برخي از شعرهاي شيواي شهريار نظير «بوي پيرهن»، «يك شب با قمر»؛ « شهرياري من»، «سوز و ساز»، «مسافرت شاعرانه» و امثال آن درج بود و استاد ملك‌الشعراء بهار، در مقدّمة كوتاه خويش بر ديوان، شهريار را جواني معرّفي كرده بود «با ذوق سرشار و قريحت بلند» كه «در هر غزل به معاني تازه‌اي پي برده و تركيبات شيريني فراهم آورده است»، «شيوه‌اش نو و مرغوب» است و «آينده‌اي بهتر و عالي‌تر» در پيش دارد. در اين سالها شهريار دانشجوي طب بود و دوران جواني را مي‌گذرانيد اما در عين حال شعرش نظر بزرگان ادب را به خود جلب مي‌كرد. سالها گذشت و به تدريج تخلّص «شهريار» نام حقيقي او، سيد محمدحسين بهجت تبريزي، را يكسره تحت‌الشعاع قرار داد و نام شهريار بلند آوازه شد. مجلّدات متعدّد ديوانش بارها به طبع رسيد و تا پايان عمر (1285 ـ 1367) از شهرت بسيار برخوردار بود.

شهريار بي‌گمان در شاعري استعدادي درخشان داشت. در سراسر اشعار وي روحي حسّاس و شاعرانه موج مي‌زند كه بر بال تخيّلي پوينده و آفريننده در پروازست و شعر او در هر زمينه كه باشد از اين خصيصه بهره‌ورست. به تجدّد و نوآوري گرايش محسوس دارد. شعرهايي كه براي نيما و به ياداو سروده و دگرگونيهايي كه در برخي از اشعار خود در قالب و طرز تعبير و زبان شعر به خرج داده، حتّي تفاوت صور خيال و برداشتها در قالب سنّتي و بسياري جلوه‌هاي ديگر حاكي از طبع آزماييها در اين زمينه و تجربه‌هاي متعدّد اوست. با همه انس با شعر استادان پيشين بخصوص سعدي و حافظ، آزاديي كه وي در زبان شعر براي خود قائل شده و هر نوع كلمه و تركيب از زبان گفتار را در شعر به كار برده حاكي از آن است كه به اسلوب پيشينيان پابند نمانده و خواسته است از همة امكانات و تواناييهاي زبان بهره جويد تا بتواند به آساني و رواني آنچه را در ضمير دارد به قلم بياورد. اين نوع آزادي بي‌حدّ و حصر در زبان و واژگان شعر و آوردن هر نوع مضمون موجب آمده كه بسياري الفاظ و تركيبات و مضامين پيش پا افتاده و ناهموار در شعر او راهيابد و گاه ناهماهنگيي در بافت سخن پديد آورد كه به حق مورد ايراد سخن سنجان واقع شده است.

 سال 1336 بود و من در كتابخانة ملي تبريز كار مي‌كردم. همان كتابخانه‌اي كه الان ساختمان آن تخريب شده و زمينش به صورت بخشي از مصلي درآمده و نيز كتابهاي آن به ساختماني در محوطة باغ گلستان تبريز انتقال يافته است. آن سالها مردم تبريز پول جمع كرده بودند و براي شهر خودشان كتابخانه‌اي بنا كرده بودند تا مركز فعاليت‌هاي فرهنگي بشود والحق هم كتابخانة ملي جاي بسيار مناسبي شده بود و علاقمندان به كتاب و مطالعه در آن محل جمع مي‌شدند و مي‌خواندند و مي‌آموختند. بعدها افرادي از همان كتابخونها خودشان نويسنده و اديب و محقق شدند و آثار ارزنده‌اي پديد آوردند. ياد همه‌شان بخير.

بلي، روزي در اوايل پائيز همان سال درِ كتابخانه را صبح باز كردم و طبق معمول مشغول مرتب كردن كتابها در قفسه‌هاي مخزن كتاب بودم كه شنيدم درِ اطاق مجاور مخزن را مي‌زنند. رفتم و در را باز كردم و ديدم مرد سپيد موئي با جامه داني كوچك در دست وارد شد و از من پرسيد: «آيا منزل شهريار را مي‌شناسيد؟»

شهريار در شمار شايسته‌ترين شعرايي است كه در زمينة انواع شيوه‌ها و قالبهاي شعري تجربه‌هاي غالباُّ موفق داشته و همه را نيز با بي‌پروايي به دست انتشار سپرده است. اما شهرت شهريار بيشتر به خاطر غزليات غنائي اوست كه پيرامون اين نحلة شعرش، كم و بيش، اظهار نظرهائي شده است و ما در اينجا، به همين روي، به مثنوي‌هاي شاعر مي‌پردازيم. و آنهم نه به همة آنها، كه فرصتي بيش از اين مي‌خواهد.

مثنوي‌هاي شهريار هر چند بخش وسيع و مهمّي از مجموعة فعاليتهاي ادبي او را در برنمي‌گيرد. با اينهمه، براي بحث و بررسي فرصت‌هاي فراواني را فراهم كرده است.

اصولاُّ مثنوي قالبي است كه دست و بال شاعر را در انعكاس انديشه‌اش باز مي‌گذارد به همين روي مجموعه‌هاي بزرگ داستاني و حماسي كه نياز به طرح مسائل گوناگون دارد در قالب مثنوي ريخته شده است. و با آنكه شهريار عمدهُّ شاعري غزلسرا بوده، با اينهمه او را در مثنويهايش مي‌توانيم، عريان‌تر و ناب‌تر ببينيم. افزون بر اين، با نگرش به يكي دو مثنوي، مي‌توان بيشتر ويژگيهاي سبك و روش هر شاعر را نشان داد، و مشت را نمونة خروار دانست. به عكس ساير صنوف شعر، كه براي درك روش شاعر، بايد كل آثار او را مورد بررسي قرار داد، تا اخذ و اقتباس، تأثيرپذيري و نيز ابداعات و ابتكارات شاعر روشن شود. در زمينة مثنوي كار آسان‌تر است. با اين نگرش بود كه مثنوي‌هاي شهريار را مورد مطالعه قرار داديم، تا به پاره‌اي از ويژگيهاي سبك شعر او اشاراتي داشته باشيم.

نخستين نكته كه از نگريستن به شعر  اين شاعر جلب نظر مي‌كند، در آميختگي زبان اديبانهبا زبان كوچه و بازار است. به دو بيت زير كه ملايم و اديبانه است بنگريم:

عشق اي همساية آوارگي             عشق اي سرماية بيچارگي

عشق اي زندان تاريك بلا                عشق اي زنجير پاي مبتلا

در اين دو بيت مي‌توان به روشني ديد كه بيان لطيف عاشقانه، روان است و از گويش عادي جدا نيست. شعر صنايع و بدايع عمده‌اي ندارد. اما كلامي گويا، رسا و دلنشين است. از همين حال و هواي اديبانه، شهريار پا به زبان كوچه و بازار مي‌گذارد:

راحت از بار غم دل كن مرا                        يا بكش يكباره يا ول كن مرا

گيج و گول و ابله و خل كرديم                    لات و لوت و آسمان جل كرديم

 ساعت 4 صبح روز بيست‌وششم سال شصت‌وهفت شهريار شاعر بزرگ معاصر در تهران در بيمارستان مهر در سن هشتادوسه سالگي درگذشت. جاي آن داشت كه به اين مناسبت صفحاتي چند از مجله به بحث دربارة آثار او اختصاص مي‌يافت. زيرا دربارة شاعري چون شهريار نبايد شتابزده دست به قلم برد. بررسي و نقد آثار او مستلزم دقت و غور فراوان است اما اين نوشته به منزلة نقد و بررسي آثار او مي‌ماند براي وقت ديگر و فرصتي ديگر.

شهريار شاعري است كه عارف و عامي ياد او را گرامي مي‌دارند. كمتر شاعري از چنين موهبتي برخوردار بوده است كه در زمان حياتش به چنين شهرت و محبوبيتي رسيده باشد.

در شعر او چه رمز و رازي نهفته است كه اينگونه شعرش همه‌گير شده و هر گروه و طبقه در هر سن و سالي چنين باشوق  و ذوق شعر او را مي‌خوانند و به خاطر مي‌سپارند؟

هر چند كه دربارة شعر شهريار تاكنون بحث‌هاي فراوان شده است و مقالات زيادي به رشتة تحرير كشيده‌اند اما سخن اصلي دربارة هر شاعر زماني گفته مي‌شود كه آخرين برگ زندگاني او را باد خزاني مرگ با خود برده باشد. از اين رو بايد در انتظار آن باشيم كه به زودي نقدهاي عالمانه‌اي را دربارة آثار او از محققان و نكته‌سنجان سخن پارسي ببينيم و بخوانيم. اينك مي‌خواهيم در اين فرصت كوتاه نگرشي داشته باشيم دربارة اختصاصات شعري او...

اختصاصات شعري شهريار را مي‌توان بدينگونه برشمرد:

ـ شهريار شاعري غزل‌سراست بدون آنك هفقط غزل سروده باشد و بدون آنكه انواع ديگر اشعارش از ارزش كمتري برخوردار باشند. مهمترين ارزش غزل او در ايجاد ارتباط سخت عاطفي با خوانندگان شعر است.  سادگي، شيوة مخصوص او در غزل‌سرائي است و شاعر ساده‌گرايي را گاه تا آنجا مي‌رساند كه بعضي بيتهاي يك غزل او همطراز با ساير بيتهاي بلند شعرش نيستند، اما همين خود خصيصة ديگري از شعر او را آشكار مي‌سازد كه براي عرضة انديشه و احساس خود به زبان ساده از خطر كردن نمي‌هراسد و همين دل به دريا زدن و خطر كردن اوست كه او را در سرودن غزلهاي ساده و دل‌انگيز سرآمد همعصرانش مي‌سازد و غزلش را امتيازي خاص مي‌بخشد تا بدانجا كه مي‌گويد:

يار و همسر نگرفتم كه گرو بود سرم                              تو شدي مادر و ن با همه پيري پسرم

تو جگرگوشه هم از شير بريدي و هنوز                           من بيچاره همان عاشق خونين جگرم

... پدرت گوهر خود را به زر و سيم فروخت                       پدر عشق بسوزد كه درآمد پدرم